Witaj na stronie!

 

Anna Gibińska-Gajowik

Socjologia Ogólna, Studia II stopnia – stacjonarne

 

Kuchnia w dawnej kamienicy mieszczańskiej oraz współczesnie.


 
W poniższym tekście postaram się przybliżyć przestrzeń kuchni, jej rozumienie i oblicze współczesne jak i te sprzed ponad stu lat. Już na samym początku chciałam zaznaczyć, iż interesują mnie tu kuchnie mieszczańskie. Te z przełomu wieku XIX i XX opisane będą na podstawie analizy ekspozycji w Muzeum Historii Miasta Katowice, natomiast współczesne kuchnie opisane zostaną na podstawie obserwacji dokonanej w życiu codziennym mieszkańców Górnego Śląska.

Warto zwrócić uwagę, iż mieszkania w kamienicach mieszczańskich przedstawione na ekspozycji muzealnej Mieszczańskie wnętrza przy ul. Ks. J. Szafranka 9 przedstawiają pomieszczenia zamieszkane przez średnio zamożnych (urzędnicy) oraz zamożnych (przedstawiciele wolnych zawodów – prawnicy, lekarze, adwokaci) mieszkańców ówczesnych miast.

Współcześnie kuchnię określa się często jako „serce domu”. Określenia tego używają zarówno firmy produkujące i sprzedające meble oraz portale dla kobiet.  Firma produkująca meble na wymiar stwierdza: „Kuchnia jest w domu miejscem, w którym najczęściej skupia się pozytywna energia. Kojarzy się z ciepłem, zapachem, przyjazną atmosferą.”  (www.mixmarmeble.pl/kuchnie.html)   

Przedsiębiorstwo handlujące nowoczesnymi i ekskluzywnymi meblami zauważa: „Kuchnia – czyli wnętrze domu. Często bywa nazywana sercem domu i królestwem gospodyni.” (http://eden-meble.pl/kuchnia---serce-domu.html).

Zaś w popularnym społecznościowym portalu można przeczytać:

„Kuchnia - serce domu. Pozytywna energia naszego domu skupia się w kuchni. Kuchnia ma być ciepła i wygodna, tworzyć komfortowe środowisko codziennych czynności, a zarazem stanowić idealne odzwierciedlenie naszego zmysłu praktycznego....”

(http://www.byckobieta.pl/2,2936,1,kuchnia-serce-domu.html)

 

Powyższe wypowiedzi podkreślają duże znaczenie jakie pełni w mieszkaniu kuchnia. Dziś funkcjonalność tego pomieszczenia jest często związana jest z jej wyglądem. Jednak wyobrażenie społeczne o kuchni, jej znaczeniu w domu i mieszkaniu, pełnionych funkcjach i codziennym jej użytkowaniu charakterystyczne jest dla współczesności. W czasach wcześniejszych kuchnia była przede wszystkim pomieszczeniem użytkowym, które spełniając określone funkcje nie musiało być miejscem reprezentatywnym w mieszkaniu.

W końcu XIX wieku kuchnia to w kamienicy mieszczańskiej przede wszystkim bardzo funkcjonalnie wykorzystane pomieszczenie, w którym gospodarowała służba, a pani domu była osobą nadzorującą. Podstawowym zagadnieniem jest usytuowanie kuchni na planie mieszkania w kamienicy mieszczańskiej przełomu XIX i XX wieku. Centralna osią mieszkania był przedpokój, który rozdzielał część mieszkalną (pokoje między sobą połączone, z wejściem dla służby od strony korytarza) od części gospodarczej (kuchnia, pokoje służby). Kuchnia zlokalizowana była w pomieszczeniu z dostępem do komórki (spiżarki) oraz schodów dla służby. Pomieszczenie to z oknami zorientowanymi na podwórze, w większości mieszkań wyglądało podobnie, a głównym motywem zagospodarowania była jego funkcjonalność. Jak już wspominałam, w tej pracy poddana została analizie kuchnia ze stałej ekspozycji Wnętrza Mieszczańskie Muzeum Historii Katowic.

Ekspozycja muzealna charakteryzuje się nagromadzeniem bardzo wielu przedmiotów, pochodzących z epoki, jednak nie z jednego pomieszczenia. Warto o tym pamiętać wędrując po muzealnych korytarzach. Kuchnia to miejsce dominacji kobiet – przede wszystkim służby, którą jednak kierowała pani domu. W pomieszczeniu, by pełniło swą podstawową funkcję, musi znajdować się kuchenka – piec. W kamienicy końca XIX wieku był to piec kaflowy. Gabarytami zdecydowanie odbiegający od dzisiejszych kuchenek stanowił niewątpliwe centrum kuchni, mimo iż stał pod ścianą. Przy piecu kaflowym znajduje się węglarka, a przy niej wiadro z węglem i drewnem oraz ryczka – mały taboret pomocny przy rozpalaniu w piecu.

Na muzealnej ekspozycji tuż przy piecu ustawiona została także ława na buty (a na niej czerwone konewki i bańka na mleko), które widać na pierwszym planie poniższego zdjęcia. W głębi zdjęcia, pod oknem znajduje się stolik-stolnica z szufladami, który pełniąc funkcję przechowywania wykorzystywany jest jako blat roboczy – tak popularny w dzisiejszych kuchniach.

 

 Kuchnia 1

  Fot. P. Wróblewski

 

W dawnej kuchni, na środku stał stół – drewniany i solidny, który wykorzystywany był do przygotowywania posiłków oraz spożywania ich przez służbę Dziś, jeśli stół pojawia się w kuchni, służy do spożywania codziennych posiłków przez całą rodzinę. Ściany kuchni pokryte są kaflami w kolorze białym – ułatwiającym zachowanie w kuchni porządku oraz jego kontrolę. Na ścianach mieszczańskiej kuchni na przełomie XIX i XX wieku nie wisiały szafki ścienne, tak jak we współczesnych pomieszczeniach. Na ścianach znaleźć można otwarte wąskie półeczki na pojemniki z przyprawami widoczne na zdjęciu poniżej – pomiędzy oknami. Kafle, pojemniki na przyprawy, ale także ściana powyżej kafli ozdobione są delikatnymi wzorkami.

 

 Kuchnia 2

          Fot. P. Wróblewski

Meblem bardzo ważnym w tej przestrzeni, pełniącym funkcję przechowywania jak i zdobniczą był kredens. W meblu tym poza wieloma półkami, przeszklonymi drzwiczkami i szufladkami znajduje się bardzo sprytnie schowana, wysuwana pólka – stolnica. Jako mebel kuchenny kredens był biały, jednak nie był to prosty, toporny przedmiot. Zdobione krawędzie oraz przeszklenia i kolumienki w górnej części nadają mu elegancki charakter, choć nie tak wytworny jak meble znajdujące się w pokojach gościnnych czy pokoju stołowym. Na bocznej ścianie kredensu zwraca uwagę przytwierdzony młynek do kawy.

Na zdjęciu powyżej w lewym rogu dostrzec możemy męski akcent w przestrzeni kuchni – zarówno dawniej jak i dziś zdominowanej przez kobiety. We wspomnianym miejscu dostrzec możemy stolik z misą – odpowiednik dawniejszej umywalki oraz zawieszone na ścianie lustro. Na półce znajdują się przybory do golenia. To w tym miejscu mężczyzna dokonywał porannej toalety.

W rogu za kredensem stoi maszyna do szycia oraz pralka korbowa. O wysokim standardzie życia właścicieli świadczą również inne sprzęty:  chłodziarka – „pokojowa lodownia”, elektroluks (odkurzacz) i ręczna froterka. Wymienione powyżej urządzenia można uznać za znak majętności rodziny zamieszkującej mieszkania w katowickiej kamienicy mieszczańskich końca XIX wieku. Mieszkania te o dużej powierzchni (150 lub 330 m2) jak na dzisiejsze standardy, podzielone były ze względy na funkcje pomieszczeń oraz ich reprezentatywność. A jak dziś wyglądają mieszkania przedstawicieli mieszkańców miast Górnego Ślaska?

 Pierwszorzędną rzeczą, która uległa współcześnie zmianie jest wielkość mieszkań (obecnie powierzchnia od 60 do 80 m2 to średni metraż), ich lokalizacja (dominują bloki z wielkiej płyty, wyparły XIX-wieczne kamienice, które dziś często zajęte są przez biura i kancelarie) oraz funkcje pomieszczeń znajdujących się w mieszkaniu. Dziś kuchnia to nie tylko miejsce przygotowywania posiłków. To także przestrzeń ich spożywania, rozmów, nieformalnych spotkań z rodziną czy znajomymi. Przytoczone na początku tekstu cytaty, potwierdzają to spostrzeżenie. Kuchnia to serce domu. Jak więc wyglądają współczesne kuchnie? Jak łączone są ich funkcje z funkcjonalnością oraz eleganckim wyglądem?

 

Dziś dąży się w kuchni do maksymalnego wykorzystania funkcjonalności przy lokowaniu szafek, zlewu, pieca, kuchenki itd.

Niemal każda wolna przestrzeń wykorzystana jest przez szafki – wiszące i stojące. Zamontowany w zlewie kran umożliwia odciągnięcie go i nalanie wody do wysokiego garnka lub wiadra. I choć powierzchnia kuchni radykalnie się zmniejszyła, to pod koniec XX wieku zaistniały w niej sprzęty przypisane salonowi czy gabinetowi takie jak radio, a nawet telewizor. 

 Kuchnia 3

 Fot. A. Gibińska-Gajowik

 
We współczesnej kuchni bardzo ważne miejsce zajmuje lodówka. Nie jest to już jednak tylko jedno z pospolitych urządzeń AGD. Ważne by była nowoczesna, z dodatkowymi funkcjami oraz elegancką stylistyką. Na zdjęciu po lewej widać także telewizor z płaskim ekranem, który w wielu mieszkaniach znajduje się dziś także w kuchni.

 Kuchnia 4

Fot. A. Gibińska-Gajowik

 

We współczesnej kuchni występuje także stół. Jednak nie jest to już jedynie miejsce przygotowywania posiłków, ale także spotkań, rozmowy i wspólnego spożywania posiłków. Ważną różnicą między współczesną kuchnią a kuchnią sprzed stu lat jest duże nagromadzenie wielu przedmiotów. Na parapecie okna stoją w doniczkach rośliny. Na stole postawiona jest także ramka ze zdjęciami, leży na nim gazeta, co pokazuje, że stół kuchenny jest także miejscem codziennej lektury prasy. Dziś już niespotykane jest wśród klasy średniej posiadanie stałej służby, choć często pojawiają się pomoce domowe, które dochodząc użytkują przestrzeń z panią domu – gospodynią. Przestrzeń kuchni nie jest już także domeną kobiet, coraz częściej goszczą w niej mężczyźni i to nie tylko jako konsumenci posiłków.

Kuchnia 5

     Fot. A. Gibińska-Gajowik

 
 
W pracy tej starałam się porównać kuchnię przełomu XIX i XX wieku z kuchnią współczesną. Pomieszczenia te różnią się nie tylko wystepujacymi w nich przedmiotami, ale także funkcjami. Najistotniejsza zmiana wydaje się być fakt zmiany funkcji stołu w tym pomieszczeniu, a także przeniesienia z salonów i pokoi gościnnych spotkań towarzyskich włąśnie w przestrzeń kuchni (choć niewątpliwie te ofizjalne i uroczyste nadal odbywają się w salonie).

 Ostatnie stulecie zmieniło nie tylko rozmiary mieszkań oraz ich wewnętrzne rozplanowanie. Wraz z gwałtowną urbanizacją i zmianą stylu życia po II wojnie światowej zmieniło się wartościowanie przestrzeni mieszkań w miastach. Jednak najbardziej gwałtowne zmiany zaszły dopiero wraz ze zmianą transformacją systemową po 1989 roku. Od lat dziewiędziesiątych kamienice położone w centrum miasta straciły na wartości, stały się nieatrakcyjne. Popularne i w dobrym guście stało się mieszkanie pod miastem w domu jednorodzinnym. Trend ten jednak się zmienia i coraz więcej młodych i ambitnych przedstawicieli klasy średniej czy wyższej, wraca do centrów miast i mieszczańskich kamienic. Czy więc mieszczański styl końca XIX wieku w aranżacji przestrzeni mieszkalnej także ma szansę na odrodzenie? Niewykluczone, iż w nowoczesnym i technologicznie zaawansowanym wyposażeniu dawnych wnętrz odrodzi się dawna funkcjonalność pomieszczeń w kamienicach mieszczańskich.