Witaj na stronie!

 

Monika Frysz

Socjologia Ogólna, Studia II stopnia – stacjonarne

 
Kuchnia średniozamożnej rodziny mieszczańskiej i socjologia życia codziennego w Katowicach.

 

 Widokówka - Katowice

Panorama Katowic - przedwojenna widokówka (z archiwum rodzinnego autorki)



Katowice to młode, pozbawione wielowiekowej tradycji miasto. Bez wątpienia stanowiło ono skupisko ludzi budujących dopiero swoją tożsamość i styl życia. Mieszkająca w nim klasa średnia składała się z aktywnych przedsiębiorców, kupców, rzemieślników i urzędników niemieckich oraz żydowskich, a także polskich robotników. Z końcem XIX w. zaczęła docierać tu z Wielkopolski, pozostającej również w granicach państwa pruskiego, polska inteligencja i kupcy (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak 2010, s. 5).

Katowice powstały z polskiej wsi założonej przy kuźnicy boguckiej w XVI w.
W okresie intensywnego rozwoju kapitalizmu ta wieś w szybkim tempie zmieniła się, co też znalazło swe odzwierciedlenie w nadaniu Katowicom praw miejskich w 1865 roku (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak 2010, s. 5). A zatem mieszczaństwo katowickie ma raczej krótką historię. Warto nadmienić, że formowanie struktur przyszłego miasta rozpoczęło się wraz z napływem osadników niemieckich około 1850 r. (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak 2010, s. 6). 

Cezurą w historii miasta wydają się być lata 80. XIX w. Rzesza Niemiecka podbiła wówczas kolonie zamorskie, co było przyczyną rozkwit handlu „kolonialnego”. Nastąpił szybki rozwój miejskiej klasy średniej (kupcy, rzemieślnicy) oraz wyższej (przemysłowcy). Przełożyło się to nie tylko na powstawanie tzw „sklepów kolonialnych”, lecz także na wzrost zamożności klasy średniej, która zaczęła manifestować swój status w sposób zarezerwowany dotychczas dla klas wyższych. Domy budowane dla niej stały się bardziej reprezentacyjne, Mieszkania właścicieli kamienic oraz te wynajmowane osobom zamożnym były bogato wyposażone, miały wiele pokoi (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak 2010, s. 70).   

Rozwijał się prężnie przemysł meblarski. Tym niemniej, wyposażenie mieszkania w meble zależało nie tylko od możliwości finansowych właścicieli, ale również od wielkości ich pomieszczeń. Jeśli w okresie początkowym rozwoju Katowic bogaci mieszczanie w większości posiadali mieszkania o powierzchni ok. 100 m, to na przełomie XIX i XX w. luksusowe lokum liczyło ok. 300 m.  (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak 2010, s. 8).

W 1922 r. przez wzgląd na zmiany, jakie wynikały z przyłączenia części Górnego Śląska do Polski oraz po zakończeniu II wojny światowej przez Katowice przetaczają się fale migracyjne o wewnętrzne i zewnętrzne, co utrudniało stabilizację życia miejskiego.

Analizując XIX- i XX-wieczne Katowice można dostrzec nie tylko architektoniczny i urbanistyczny rozwój miasta, ale także zmiany stylu życia, moralności, postaw mieszkańców. Maria Ossowska, jako jedna z pierwszych dokonała rekonstrukcji poglądów moralnych mieszczan z perspektywy socjologii. Spoglądała ona na moralność przez pryzmat ethosu:

„To pojęcie ethosu i nam będzie przychodziło z pomocą, niepodobna bowiem odrywać moralność i od tego szerszego tła” (M. Ossowska, 1985, s. 27).

Ethos jest zatem niejako dla autorki pojęciem wzorcowym. Ponieważ zawiera on charakterystyczne dla siebie cechy takie jak elastyczność i płynność, pozwala na uporządkowanie rzeczywistości społecznej wszędzie tam, gdzie nauka pozostaje bezsilna.

Jak stwierdziła Maria Ossowska: „Moralność mieszczańska (…) to właśnie pewien zespół dyrektyw uważanych za typowe dla mieszczaństwa w różnych środowiskach europejskich przynajmniej od połowy XIX wieku aż do naszych czasów” (M. Ossowska, 1985, s. 13).

Ossowska zauważyła, że idee mieszczańskiego szczęścia osobistego są oparte na związkach z wartościami pieniężnymi. To bez wątpienia dynamiczny typ moralności, który można określić jako zbiór przekonań dotyczących szeroko rozumianego powodzenia i cnót, których przestrzeganie jest niezbędne, by móc osiągnąć owe powodzenie (W. Misztal, 1999, s. 119-120).

Ossowska pisząc o moralności mieszczańskiej uznała, że jest nią zespół zaleceń oraz czynów, które sankcjonują owe zalecenia, respektowanych w środowiskach mieszczańskich od połowy XIX wieku.

Autorka „Norm moralnych” opisując moralność mieszczańską oparła się na modelowej dla niej postaci jaką był Beniamin Franklin, wynalazca i polityk amerykański.

Franklin pochodził z drobnomieszczaństwa, do którego w dużej mierze zwracał się w swoich poglądach. Dla niego podstawową wartością była praca, a cnota miała być mierzona użytecznością. Natomiast praktyki religijne pozostawiał w ramach zadań typowo kobiecych (W. Misztal, 1999, s. 122).

Beniamin Franklin według Ossowskiej za najwyższe cnoty uważał: pracowitość, oszczędność, rzetelność w spłacie swoich zobowiązań płatniczych, a także wstrzemięźliwość, szczerość, wytrwałość w postanowieniach, sprawiedliwość, schludność, czystość płciową
i pokorę (M. Ossowska, 1985 s. 72). 


Katowice obecnie


Katowice obecnie są stolicą województwa śląskiego.  W eleganckiej kamienicy mieszczańskiej w centrum ma swoją siedzibę Muzeum Historii Katowic. Zgromadzona została tam wystawa ilustrująca styl życia jej mieszkańców. To bardzo ciekawa ekspozycja muzealna.

Układ przestrzenny kamienicy oraz elementy jej wystroju tworzą nastrój oraz klimat minionej epoki. Niemalże z chwilą przekroczenia progu muzeum można stworzyć sobie wyobrażenie o mieszczańskim stylu życia. Wystawa „W kamienicy mieszczańskiej. Codzienność i odświętność” oraz „U sąsiadów, na pokojach i w kuchni” znajduje się na pierwszym piętrze „czynszówki”, obejmuje dwa mieszkania. Prezentuje siedziby bogatej
oraz średniozamożnej rodziny mieszczańskiej (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak, 2010, s. 62-63).

 

Czteropokojowe mieszkanie średniozamożnej rodziny mieszczańskiej

             W kamienicy znajduje się czteropokojowe mieszkanie należące do średniozamożnej rodziny mieszczańskiej. Mimo że cechuje się ono wysokim standardem, mniejsza liczba pokoi powodowała gwar, a na co dzień widoczny był większy bałagan w mieszkaniu. Wnętrze to cechowało przede wszystkim ciepło, jakże niezbędne w domu (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak, 2010, s.98).

Wzajemne relacje domowników ustalały tradycje rodzinne, lecz przede wszystkim zajęcia pana domu. Mógł on być przykładowo rzemieślnikiem, kupcem albo urzędnikiem.

To on zapewniał status społeczny rodzinie. Pan domu lubił czuć się w swoim domu komfortowo i swobodnie. Dlatego też, zgodnie z obyczajami, jakie były kultywowane w średniozamożnych rodzinach mieszczańskich  - w mieszkaniu nie mogło zabraknąć kącika pana domu. Mógł on w nim po pracy odpocząć od rodzinnego zgiełku, odpocząć przy radiu, lekturze gazety, popykać cygaro lub też zagrać w szachy czy warcaby z przyjacielem rodziny albo ze starszym synem. (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak, 2010, s. 106).

Centralnym pomieszczeniem domu była kuchnia – typowo śląska. Jej centrum jest biały kaflowy piec z charakterystycznymi emaliowanymi brytfannami i żeliwnym rondlem. Pod drzwiczkami stoi węglarka z węglem, pogrzebaczem, łopatką i zgarniaczem popiołu, tuż obok znowu wiadro z zapasem węgla i drewnem. Pośrodku kuchni stoi wielki stół z zastawą, stanowiący jakby zaproszenie na pyszne śniadanie. Warto zauważyć, że zdecydowana większość rodzin codzienne posiłki w tym pomieszczeniu. Pokój stołowy był traktowany w sposób odświętny (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak, 2010, s. 98)

 

  Kuchnia - muzeum

  Kuchnia w czynszowej kamienicy mieszczańskiej. Muzeum Historii Katowic


Istotnym meblem był również kredens kuchenny z wysuwaną stolnicą, a także przyścienny stół, przy którym przygotowywano jedzenie. Meblowanie kuchni dopełniały półki i szafki zawieszone na ścianach, z kompletami naczyń na przyprawy i sypkie artykuły żywnościowe, oraz młynkami do kawy. Pokrywki, cedzaki, lejki i chochle znajdowały się na specjalnym wieszaku (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak, 2010, s. 98).


 Kuchnia - muzeum

Rysunek 4 Fot. arch. Muzeum Historii Katowic

 

Obok pieca ustawiono ławkę na buty, a na niej dzbanki i konewki na wodę. Przy piecu postawiono też mały stołek – tzw. ryczkę. Niedaleko kredensu znajduje się blaszana umywalka z wiszącym na ścianie lustrem oraz z kompletem emaliowanych naczyń toaletowych. Przy tej umywalce pan domu dokonywał porannej toalety, o czym świadczy zestaw przyborów do golenia (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak, 2010, s. 98-100).

O średniej stopie życia tej rodziny informją takie sprzęty kuchenne jak: pralka korbowa, maszyna do szycia, elektroluks, pokojowa lodownia a także ręczna froterka (J. Lipońska-Sajdak, M. Krysiak, 2010, s. 100) .

W mieszkaniu można zauważyć wpływ franklinowskich cnót - na wszystkie wyżej wymienione urządzenia mężczyzna musiał ciężko zapracować. a często i nawet oszczędzić sporo pieniędzy. Przynosiło mu to radość i wprawiało w dumę, ponieważ mężczyzna musiał być zaradny.

Czynności związane z funkcjonowaniem domu były w rodzinie średniozamożnej wykonywane na bieżąco. W rodzinach zamożnych czynności takie wykonywane były poza domem – na zewnątrz, przez służących (chodzi tutaj o takie czynności jak zaniesienie prania do praczki, by przyniesione zostało wyprasowane i czyste).

Jak zauważyła Ossowska, Franklin sądził, że miejsce kobiety jest w domu, że ma się zajmować obowiązkami domowymi, wychowywać dzieci i chodzić do kościoła (W. Misztal, 1999, s. 123). W rodzinach średniozamożnych mieszkańców Katowic dziewczęta od najmłodszych lat uczyły się pod okiem matki wszelkich prac domowych, np. szycia czy robótek ręcznych.

Mimo że życie codzienne średniozamożnej rodziny mieszczańskiej toczyło się zwykle w kuchni, to nabierało swoistego stylu, który wynikał z okazałego wystroju pomieszczeń. Ściany kuchni do połowy swojej wysokości zostały wyłożone kafelkami z dekoracyjnym fryzem z wianków kwiatowych ozdobionymi kokardami. Natomiast na podłodze znajduje się czerwona terakota, a nie deski pomalowane czerwoną farbą.

Pozostałą część mieszkania stanowiły trzy pokoje usytuowane od frontu kamienicy, czyli pokój stołowy, salon i sypialnia. Pokoje w mieszkaniu wyposażono w komplet mebli w stylu secesyjnym. Widoczne w mieszkaniu rodzinne fotografie i porcelanowe bibeloty dodają mu przytulności, a haftowane poszewki poduszek są powodem do dumy pani domu.

Beniamin Franklin - modelowy mieszczanin - w tym mieszkaniu czułby się jak u siebie w domu, ponieważ sam pochodził ze stanu mieszczańskiego i wiedział, jak trudne może być życie w mieszkaniu czynszowym, na którego utrzymanie trzeba zapracować.

 

Literatura

Lipońska-Sajdak J., Krysiak M. 2010: Za progiem miejskiego domu w Katowicach w XIX i XX wieku. Katowice: Muzeum Historii Miasta Katowic.

Misztal W., 1999: Etos mieszczański i jego odmiany (ujęcie Marii Ossowskiej).  „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, t. XXIV, nr  s.119-120. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Ossowska M., 1985: Moralność mieszczańska. Wrocław: Ossolineum.